Dlaczego suszenie jest krytyczne
Świeżo ścięte drewno klonowe zawiera znaczne ilości wolnej wody w naczyniach i wody związanej w ściankach komórek. Przy schnięciu drewno kurczy się nierównomiernie — bardziej tangencjalnie niż radialnie. Ta różnica naprężeń jest główną przyczyną spękań, które pojawiają się, gdy suszenie przebiega zbyt szybko lub nierównomiernie.
W polskim klimacie, gdzie lato bywa gorące i suche, a zima mroźna, składowanie nieosłoniętego drewna na otwartym powietrzu prowadzi do gwałtownych zmian wilgotności między porami roku. Dla klonu szczególnie niebezpieczny jest szybki wzrost temperatury wiosną, gdy tarcica absorbuje ciepło słoneczne, a jednocześnie przeschnie od zewnątrz.
Suszenie naturalne — zasady składowania
Naturalne suszenie powietrzne jest najprostszą metodą i przy odpowiednim wykonaniu daje dobre rezultaty. Podstawowe warunki:
- Tarcica musi leżeć na przekładkach (sztaplówkach) o grubości 25–30 mm, równomiernie rozmieszczonych co 40–60 cm wzdłuż długości deski.
- Stosy powinny być osłonięte przed deszczem, ale otwarte na przepływ powietrza ze wszystkich stron.
- Czołowe powierzchnie kłód i grubych blanków należy powlec klejem na bazie wody lub emulsją parafinową, aby spowolnić oddawanie wilgoci z szybciej schnących końców.
- Minimalna wysokość nad poziomem gruntu: 30–40 cm, aby zapobiec kondensacji wilgoci od ziemi.
Orientacyjny czas suszenia naturalnego klonu: około jednego roku na każde 25 mm grubości tarcicy. Blank o grubości 50 mm wymaga zazwyczaj dwóch lat składowania przed osiągnięciem stabilnej wilgotności równowagowej w warunkach polskich.
Wilgotność docelowa
Wilgotność równowagowa drewna zależy od temperatury i wilgotności względnej powietrza w miejscu użytkowania gotowego wyrobu. W ogrzewanych wnętrzach w Polsce przez większość roku wilgotność drewna stabilizuje się na poziomie 8–12%. Dla tokarstwa precyzyjnego i instrumentów muzycznych zaleca się suszenie do 6–8%.
| Środowisko | Wilgotność względna powietrza | Wilgotność równowagowa drewna |
|---|---|---|
| Ogrzewane mieszkanie (zima) | 30–45% | 6–9% |
| Ogrzewane mieszkanie (lato) | 50–65% | 9–12% |
| Nieogrzewany garaż | 60–80% | 12–16% |
| Na zewnątrz (zadaszenie) | 70–90% | 16–20% |
Dane orientacyjne dla warunków klimatu umiarkowanego, wg ogólnodostępnych danych ITD.
Suszenie komorowe
Komory suszarnicze pozwalają skrócić czas suszenia z lat do tygodni lub miesięcy, przy jednoczesnej kontroli temperatury i wilgotności względnej powietrza. W Polsce usługi suszenia komorowego oferują tartaki współpracujące z przemysłem meblarskim, a coraz częściej również małe zakłady stolarskie.
Dla klonu stosuje się zazwyczaj harmonogram o stopniowo rosnącej temperaturze — zaczynając od 40–45°C przy wysokiej wilgotności komory (85–90%), a kończąc na 60–70°C przy wilgotności 30–40%. Zbyt agresywne suszenie, szczególnie w początkowej fazie, powoduje powstawanie twardej warstwy zewnętrznej, która utrudnia dalsze oddawanie wilgoci i może prowadzić do naprężeń wewnętrznych niewidocznych na powierzchni.
Toczenie blanku na zielono
Alternatywną metodą stosowaną przez część tokarzy jest tzw. toczenie na zielono — obróbka świeżego, mokrego drewna. Blank jest obtaczany do grubości ścianki około 10–15% średnicy naczynia, a następnie odkładany do powolnego suszenia już w kształcie zbliżonym do finalnego. Przy suszeniu naczynie zazwyczaj nieznacznie się odkształca, co część tokarzy traktuje jako pożądany, organiczny efekt wizualny.
Metoda wymaga późniejszego powtórnego zamocowania i finiszowania po całkowitym wyschnięciu. Jej zaletą jest znacznie mniejsza ilość odpadów niż przy toczeniu suchego blanku.
Kontrola wilgotności
Mierniki wilgotności igłowe (oporowe) są wystarczające do kontroli stanu blanków przeznaczonych do tokarstwa. Pomiar wykonuje się w kilku miejscach na przekroju poprzecznym, a wynik należy traktować jako wartość uśrednioną. Mierniki bezigłowe (pojemnościowe) są szybsze w użyciu, ale dają mniej precyzyjne odczyty w drewnie o nierównomiernym usłojeniu.
Szczegółowe normy dotyczące klasyfikacji wilgotności tarcicy zawiera polska norma PN-EN 14298 (tarcica — ocena suszenia), dostępna przez Polski Komitet Normalizacyjny.