Dwa gatunki, dwa charaktery
W Polsce do tokarstwa trafiają przede wszystkim dwa gatunki z rodzaju Acer: klon zwyczajny (Acer platanoides) i jawor (Acer pseudoplatanus). Oba dają twardy, biały surowiec, ale różnią się w kilku istotnych punktach.
Klon zwyczajny rośnie w całej Polsce — od Niziny Mazowieckiej po Podhale. Jego drewno ma kremowobiałą biel i lekko różowawy rdzeń. Struktura włókien jest regularna, co ułatwia toczenie detali o cienkich ściankach bez ryzyka wykruszenia materiału.
Jawor (Acer pseudoplatanus) preferuje wyższe partie terenu — Sudety i Karpaty — choć plantacyjnie spotykany jest też na niżu. Jego drewno bywa nieco jaśniejsze, a przy sprzyjających warunkach wzrostu tworzy charakterystyczne usłojenie zwane ptasim okiem lub ripple figure, cenione przez tokarzy i lutników.
Twardość i stabilność wymiarowa
Obydwa gatunki należą do drewna twardego w klasyfikacji europejskiej, z gęstością w stanie suchym na poziomie zbliżonym do 610–640 kg/m³. Klon zwyczajny bywa nieco gęstszy, co skutkuje większą odpornością na wgniecenia gotowego wyrobu.
Przy toczeniu elementów eksponowanych na zmienne warunki wilgotności — np. naczyń kuchennych lub pudeł przechowywanych na zewnątrz — twardość klonu jest zaletą. Natomiast do instrumentów muzycznych preferowany jest jawor ze względu na nieco lepsze właściwości akustyczne.
Stabilność wymiarowa klonu jest przeciętna wśród gatunków liściastych. Drewno pracuje proporcjonalnie do zmian wilgotności otoczenia, dlatego blanki przeznaczone do toczenia cienkich ścianek powinny być wysuszone poniżej 8% wilgotności przed obróbką.
Usłojenie figurowe — kiedy ma znaczenie
Normalne drewno klonowe ma równomierny, delikatny rysunek słojów. Usłojenie figurowe — ptasie oko, kędzierzawy klon (curly maple) lub klon falisty — pojawia się nieregularnie i jest trudne do przewidzenia przed przetarciem kłody.
| Typ usłojenia | Charakterystyka | Zastosowanie |
|---|---|---|
| Proste | Równoległe, spokojne słoje | Naczynia, akcesoria kuchenne |
| Kędzierzawe (curly) | Faliste odbicie światła | Elementy dekoracyjne, instrumenty |
| Ptasie oko (bird's eye) | Drobne okuliste wzory | Okleiny, pudełka, uchwyty |
| Stęchlizna ambrosia | Szaro-brązowe przecięcia od owadów | Naczynia artystyczne |
Praktyczne wskazówki przy zakupie blanków
Blanki do tokarstwa sprzedawane są zazwyczaj jako tarcica nieobrzynana lub jako gotowe krążki. Przy wyborze warto zwrócić uwagę na kilka kwestii:
- Rysy i spękania — szczególnie od czół kłody i wzdłuż rdzenia. Nawet drobna rysa na suchym blanku może rozszerzyć się podczas toczenia.
- Wilgotność — blank powinien mieć miernik wilgotności lub certyfikat suszenia. Zakup bez danych o wilgotności jest ryzykowny.
- Kierunek słojów — do mis preferowane są blanki cięte prostopadle do osi kłody (face grain). Do kielichów i wazonów odpowiedniejszy jest przekrój wzdłużny (end grain).
- Zapach — świeże drewno klonowe ma delikatny, słodkawy zapach. Nieprzyjemna woń może wskazywać na grzyby lub nieodpowiednie składowanie.
Źródła materiału w Polsce
Drewno klonowe dostępne jest w polskich tartakach, szczególnie na obszarach Karpat i Sudetów, gdzie jawor rośnie naturalnie. Klon zwyczajny pochodzi głównie z wycinki przydrożnej i pielęgnacyjnej w lasach liściastych. Część tokarzy pozyskuje materiał bezpośrednio przez lokalne nadleśnictwa lub od firm zajmujących się czyszczeniem terenu po wycince.
Instytut Technologii Drewna w Poznaniu publikuje ogólnodostępne dane techniczne dotyczące polskich gatunków drzew, w tym klonu i jaworu — dostępne na stronie itd.poznan.pl.